Stappenplan onderwijs op afstand en hybride onderwijs

voor PO en VO | gepubliceerd op 29 september 2020

Hoe organiseer je je onderwijs wanneer je te maken krijgt met scenario’s die om onderwijs op afstand of hybride onderwijs vragen? Voor die situaties ontwikkelden we een stappenplan: ‘Plan B: als fysiek onderwijs voor elke leerling niet haalbaar is’.

Stel: je wordt geconfronteerd met een situatie waarin een leerling, een leraar of soms een gehele klas thuiszit, maar niet ziek is. Bijvoorbeeld omdat leerlingen of leraren in quarantaine zijn, milde klachten hebben en eerst moeten worden getest, of moeten wachten op de uitslag. Gedurende zo’n periode – die soms wel 10 dagen duurt – wil je als school een alternatief hebben (zoals een draaiboek, plan of protocol) om de lessen zo goed mogelijk door te laten gaan. De precieze manier waarop je je onderwijs op afstand of hybride onderwijs invult, hangt af van de doelstelling of ambitie van de school, gebaseerd op de beschikbare mensen en (digitale) middelen. Plan B is bedoeld om jou als school op weg te helpen bij het bedenken van flexibele oplossingen, bij het maken van een plan, en bij het je voorbereiden op eventuele problemen.

We hopen dat Plan B ook inspiratie biedt voor de langere termijn en voor een meer flexibele kijk op het onderwijs. Lees hierover meer in het Kennisnetartikel: ‘Flexibel het nieuwe schooljaar in: zo kiest u de ideale mix‘.

We onderscheiden 6 stappen om tot een gedragen Plan B te komen. De stappen zullen soms door elkaar heen lopen, en soms ook weer terugbewegen. We geven voorbeelden en suggesties, maar er zijn zoveel smaken en opties dat de school zelf een keuze moet maken op basis van visie, ambitie en mogelijkheden. Zorg daarom voor een plan van aanpak, draaiboek of protocol waarin al deze stappen beschreven staan.

Hieronder kun je een format voor een plan van aanpak downloaden. Op basis van deze stappen kun je jouw eigen Plan B maken:

Benieuwd hoe andere scholen het doen? We verzamelen en delen voorbeelddocumenten onder Praktijkvoorbeelden.

Stappenplan

Stap 1: Beschrijf de scenario’s

Als eerste is het van belang de verschillende mogelijke scenario’s met elkaar te inventariseren: waar moeten we ons allemaal op voorbereiden? Dit kun je bijvoorbeeld in een brainstormsessie doen. Hieronder beschrijven we een aantal scenario’s waarop je je zou kunnen voorbereiden. 

Scenario 1: de leerling is niet op school, maar ook niet ziek

Bij dit scenario is het goed mogelijk dat het meerdere leerlingen betreft. Bijvoorbeeld doordat leerlingen verkouden zijn of hoesten, omdat leerlingen wachten op de uitslag van een coronatest, of omdat ze in quarantaine zijn.

Doe als school een uitspraak over de minimale doelen die je wil bereiken met het onderwijs aan de leerling, en bepaal wat haalbaar is. Is het van belang dat zoveel mogelijk lessen volledig worden gevolgd, of is alleen de instructie voldoende? Is er gelegenheid voor de leerling om een-op-een met de leraar te communiceren om opdrachten of werk te bespreken? Et cetera (zie Stap 2). Dat betekent dat je als school een uitspraak moet doen over het gewenste niveau van de lessen. Het kan zijn dat de leerling bij afwezigheid alsnog de gehele dag les krijgt, of dat een leerling met behulp van een studie- of weekplanner zelfstandig aan de slag moet.

Wanneer een leerling thuiszit is het handig een buddysysteem te gebruiken. Dat is een systeem waarbij een medeleerling in de klas fungeert als doorgeefluik. De medeleerling in de klas zorgt ervoor dat de thuiszittende leerling betrokken blijft bij de les en dat deze vragen kan stellen. De buddy zal met behulp van een device van school, videoverbinding en chatfunctionaliteit de schakel tussen school en thuis moeten vervullen. Let daarbij wel goed op de AVG en zorg dat duidelijk is wie in beeld komt (met toestemming), wat er met de opnames gebeurt, en waar de beelden ze worden opgeslagen (zie ook Veilig gebruikmaken van video in je les).

Onderdeel van het eerste scenario is de mogelijkheid dat er meer dan een leerling thuiszit. Het is aan de school een juiste balans te vinden tussen onderwijsdoelen en uitvoerbaarheid. Indien er bijvoorbeeld meer dan 8 leerlingen thuiszitten die allemaal een buddy in de klas hebben, kan dat betekenen dat de school de ambitie moet bijstellen (of moet overstappen op een ander scenario, bijvoorbeeld Scenario 3). Voordeel van meerdere leerlingen die thuiszitten is dat je deze met behulp van een breakoutroom kunt laten samenwerken.

Scenario 2: de leraar is niet op school, maar ook niet ziek

Ook voor dit scenario geldt dat je als school je doel bespreekt: wat willen we minimaal bereiken in deze les(sen)? Het kan zijn dat de school besluit de invalpool te gebruiken, andere collega’s in te zetten, klassen op te splitsen of de lessen te laten vervallen en de kinderen naar huis te sturen. In dat geval kan de leraar vanuit huis het onderwijs verzorgen (zie Scenario 3).

Indien de school ervoor kiest de lessen in de klas door te laten gaan terwijl de leraar thuis in contact is met de klas, moet er in de klas altijd een (onderwijs)assistent (OOP), collega of zelfs een betrokken ouder (met VOG) aanwezig zijn om orde te houden en digitale ondersteuning te bieden. Denk bijvoorbeeld aan het zorgdragen voor de videoverbinding, het oplossen van problemen en het fungeren als doorgeefluik tussen leraar en klas. De onderwijsassistent in de klas zal digitaal vaardig en tevens onderwijskundig onderlegd moeten zijn.

Oefening baart kunst, dus je kunt als school nu al investeren in het trainen van de assistenten. Een proefopstelling en lesopzet op school simuleren is eenvoudig te regelen: zo kun je met elkaar oefenen, zien waar je tegenaan loopt en dat oplossen.

Ook bij Scenario 2 is er de mogelijkheid dat er meerdere leraren thuiszitten. Houd dus ook hier rekening met de capaciteit van de school voor het continueren van de lessen.

Zie ook het praktijkvoorbeeld van INOS Stichting Katholiek Onderwijs Breda.

Scenario 3: alle leerlingen (uit een groep/klas) zitten thuis, maar zijn niet ziek

Dit scenario is voor menig school geen ver-van-mijn-bed-show meer. Een groot verschil met de intelligente lockdown is dat de leraren dit keer wel op school lessen kunnen verzorgen. Hierdoor kun je als school je leraren beter helpen met het verzorgen van de online lessen.

Net als bij Scenario’s 1 en 2 moet je ook nu als school een ambitie of doelstelling hebben. Ook hiervoor geldt de afweging tussen het vinden van een juiste balans tussen mensen, middelen en ambitie (zie Stap 2 en Stap 3).

Een andere variant is dat de leraar óók thuiszit. Dat leidt in de praktijk tot dezelfde situatie als die tijdens de intelligente lockdown. In dat geval moet het voor alle betrokkenen duidelijk zijn wat er van ze wordt verwacht, nu leerlingen én leraar thuiszitten.

De laatste variant van dit scenario is dat leerlingen thuiszitten en dat de leraar ziek is. Ook dan moet het voor alle betrokkenen duidelijk zijn wat er van ze wordt verwacht, en hoe de lessen (en/of regelmatige contactmomenten) in aangepaste vorm kunnen doorgaan. Dit vraagt bijvoorbeeld om een flexibele samenwerking met ouders, invallers voor de klas of andere medewerkers van de school. De evaluaties van het vorige schooljaar kunnen daarbij helpen.

Meerdere scenario’s tegelijk van toepassing

Natuurlijk kunnen zich ook meerdere scenario’s tegelijk afspelen. In dat geval kun je de scenario’s eerst apart in een stappenplan uitwerken, en daarna controleren hoe de scenario’s op elkaar van invloed zijn.

Bijvoorbeeld: een leerling volgt thuis onderwijs op afstand (Scenario 1) en vervolgens moet ook de leraar in quarantaine (Scenario 2). Wordt dan van een invalleraar verwacht dat deze de leerling die thuiszit onderwijs op afstand geeft? Hoe zorg je dat een invalleraar weet hoe een les op afstand moet worden ingevuld?

Beslisboom maken

Als school zou je op basis van elk scenario een plan moeten maken. Om daarin met elkaar af te spreken: binnen dit scenario zetten we deze stappen. Het kan handig zijn deze stappen in een beslisboom samen te vatten.

Hieronder kun je een voorbeeld van een beslisboom downloaden:

Stap 2: Bepaal je onderwijsdoelen en kies positie

Het is de taak van elke school om dagelijks goed onderwijs te verzorgen zodat alle leerlingen leren wat ze moeten leren. Doordat bovenstaande scenario’s afwisselend en gelijktijdig aan de orde kunnen zijn, is het van belang om te weten welke belemmerende factoren er per scenario bestaan.

Vervolgens bepaal je per scenario een nieuwe, haalbare doelstelling en maak je dit zo concreet mogelijk. De aangepaste doelstelling op schoolniveau moet wel aansluiten bij de beschikbare mensen en middelen, afgezet tegen de verschillende lesonderdelen:

Op basis van de doelstelling op schoolniveau kunnen ook specifiekere aanpassingen per bouw/leerjaar, per niveau en per vakgebied nodig zijn. Bepaal met elkaar of je deze onderverdelingen wenselijk vindt. Zo ja, vul die dan in en bespreek ook onderwijsinhoudelijke thema’s. Denk hierbij aan: de cognitieve ontwikkeling, de sociaal-emotionele ontwikkeling en het welbevinden van de leerling. Daarnaast is het goed om na te denken over wat je online en wat je offline doet. Stel bijvoorbeeld een toets even uit tot de leerlingen weer op school zijn.

Kijk voor meer onderwijsinhoudelijke tips ook bij Didactiek, Uitgangspunten hybride onderwijs en Prioriteren leerdoelen.

Inmiddels hebben alle scholen ervaring opgedaan met lesgeven op afstand en hybride vormen. Neem de tijd voor reflectie op die periode en de geleerde lessen. Dit helpt om te bepalen waar je als school naartoe wilt en wat voor jou van belang is in een nieuwe opzet van onderwijs op afstand of hybride onderwijs. Doe dit samen met het team, ouders en leerlingen (zie ook Handvatten voor reflectie). Pak ook de oude plannen en draaiboeken erbij: wat heeft goed gewerkt dat je nu weer kunt inzetten?

Daarnaast is het goed om te kijken naar wat je van anderen kunt leren en wat al bekend is uit onderzoek. Zo blijkt uit een rapport van de Kennisrotonde van het NRO dat succesfactoren van afstandsleren zijn: communicatie, flexibiliteit en autonomie (zie ook Onderzoek). 

Stap 3: Ict-randvoorwaarden op orde

Indien de school ervoor kiest de leerling de lessen zoveel mogelijk te laten volgen, is het van belang deze onderwijsdoelsteling te concretiseren met behulp van de ict-randvoorwaarden. Er moet beleid zijn, een draaiboek of protocol, de infrastructuur moet op orde zijn (zie ook Ict-infrastructuur), de leerling en leraar moeten digitaal vaardig zijn en de leermiddelen moeten aansluiten bij de doelstelling.

Je kunt besluiten dat leerlingen die kortere tijd thuiszitten de klassikale instructie moeten kunnen volgen (ambitie), maar dat ze geen toetsen hoeven maken. Dat moet dan wel worden gecommuniceerd en onderdeel zijn van de schoolorganisatie. Dit principe van alignment (het in lijn brengen van doelstelling, lesonderdelen en de beschikbaarheid van mensen en middelen) wordt bepaald door een realistisch beeld en zicht op de randvoorwaarden. Dit is een gesprek tussen bestuurder en schoolleider, schoolleider en leraar, leraar en leerling (of ouder). De gehele keten is onderdeel van dit proces en de keten is zo sterk als de zwakste schakel. Heel plat gezegd: heeft de leraar niet de beschikking over de juiste digitale (leer)middelen om thuis en op school de instructie te verzorgen? Dan bepaalt dit de speelruimte. Is er geen onderwijsassistent? Dan kun je nooit de leerlingen in de klas begeleiden als je als leraar vanuit huis werkt. Is de MR niet ingeschakeld om een aangepast toetsreglement goed te keuren? Dan kan dit de ambitie van de school en de keuzes die hieruit voortvloeien flink belemmeren.

Inmiddels zijn we doordrongen van de complexiteit en onderlinge relaties van onderwijs op afstand. Het gaat er dus om dat je een goed beeld moet hebben van de volgende digitale onderdelen:

Zie ook het praktijkvoorbeeld van Stichting Zaam interconfessioneel voortgezet onderwijs.

Stap 4: Check onderwijsdoel en inhoud

Op basis van de inventarisatie van randvoorwaarden is het belangrijk als school opnieuw te kijken naar de onderwijsdoelen: is dit voor ons haalbaar met onze randvoorwaarden? Zo nee, kunnen we nu nog iets ondernemen om de randvoorwaarden op orde te krijgen? Dan kan dit een plek krijgen in de to-do-lijst. Kun je sommige randvoorwaarden niet meer op orde krijgen? Dan zul je opnieuw moeten kijken naar de onderwijsdoelen per scenario en dit moeten bijstellen naar wat wel haalbaar is.

Wees je ervan bewust dat je het plan wat je gezamenlijk hebt opgesteld, gaandeweg altijd moet bijstellen en verbeteren. Zorg ervoor dat je elke week de tijd neemt om met elkaar te reflecteren op de afgelopen week. Is het onderwijs gelukt zoals je voor ogen had? Werken de logistieke keuzes? Wat wil je de komende week gaan aanpakken en verbeteren en wat zijn je successen (zie ook Teamcommunicatie). Houd bovenal in de gaten dat er voldoende aandacht is voor het persoonlijke contact en dat de werkbelasting voor de collega’s behapbaar blijft (zie ook Personeelsbeleid op afstand).

Stap 5: Algemene randvoorwaarden op orde

Denk bij het maken van een plan van aanpak ook nog aan de volgende randvoorwaarden:

Betrekken en afstemmen met (G)MR. Betrek de MR bij de keuzes waar inspraak nodig en advies mogelijk is. Je hebt draagvlak nodig van ouders en de MR is daarvoor het orgaan. Ook de PMR kun je goed in positie brengen en, indien gewenst, de Leerlingenraad. Mocht je het via het bestuur organiseren, zorg dan dat het plan wordt afgestemd met alle directieleden.

Noodopvang is voor leerlingen beschikbaar waarvan een of beide ouders een cruciaal beroep hebben, of voor leerlingen waarvan ouders grote problemen ondervinden bij de begeleiding van hun kind als les op afstand wordt verzorgd. Natuurlijk geldt dit alleen in de scenario’s waarbij het niet een leerling betreft die zelf in quarantaine moet, aangezien de ouders van deze leerling dan ook in quarantaine moeten, ongeacht hun (cruciale) beroep.

Onderwijskwaliteit vormt een grote uitdaging nu leerlingen onregelmatig op school zijn. Probeer zo goed mogelijk bij te houden wie welke lesdag wel of niet heeft gevolgd, of eventuele toetsen wel of niet zijn gemaakt. Zo houd je een goed overzicht welke benodigde lesstof een leerling heeft gehad. Zeker voor een leraar die invalt is dit essentieel, in het bijzonder als van hem of haar verwacht wordt ook die leerlingen te begeleiden die thuis zitten.

Continuïteit. Denk ook aan het tijdig op de hoogte brengen van externen (zoals remedial teachers). Zodra leerlingen onderwijs op afstand krijgen, kunnen externen zich hierop voorbereiden en de begeleiding aanpassen. Dit bevordert de continuïteit en de kwaliteit van het onderwijs.

Veiligheid moet niet alleen gegarandeerd kunnen worden voor de leerling, maar ook voor de leraar, bij alle scenario’s. Zorg dan ook dat het protocol rond veiligheid en gebruik van ict en social media up-to-date is en dat ouders en leerlingen ook op de hoogte zijn van afspraken hierover. Denk hierbij aan: online pesten, opnemen van lessen, ouders mee laten kijken met de les, et cetera.

Stap 6: Heldere communicatie

Vanzelfsprekend is het van belang goed te communiceren met alle betrokkenen zodra een van de scenario’s in werking treedt. Het voorbereiden van deze communicatie en wie wat wanneer communiceert (per scenario) scheelt veel tijd in de latere uitvoering. Hieronder vind je een checklist van communicatieaspecten waaraan je als school kan denken. Zorg dat je communicatie past bij het scenario dat van kracht is en bij de manier waarop het onderwijs wordt ingericht.

●  Stem met de noodopvang en/of bso af wie wat gaat communiceren en op welke manier de school en opvang elkaar informeren zodra een van de scenario’s van kracht is.

●  Zorg dat er specifieke instructies voor ouders klaar liggen voor het geval zij hun kind thuis moeten begeleiden bij het onderwijs. Denk hierbij onder andere aan inloginstructies voor het gebruik van digitale leermiddelen, een overeenkomst voor de uitleen van devices (als de ouders of leerling geen device hebben), en een handleiding bij gebruik van een uitgeleend device.

●  Zorg per scenario allereerst voor communicatie richting de ouders over het in werking treden van een scenario. Dit is een tekstopbouw voor in een e-mail of bericht in de online communicatieomgeving van de school over:

○  wat er is gebeurd (bijvoorbeeld: leraar X heeft contact gehad met iemand die corona blijkt te hebben, moet nu getest worden, et cetera) en welk scenario nu van toepassing is.

○  wat dit betekent voor de leerlingen (bijvoorbeeld dat er onderwijs op afstand wordt verzorgd, en hoe het onderwijs wordt ingericht). Ga hier ook specifiek in op de contactmomenten tussen leraar en leerling (klassikaal en individueel).

○  welk(e) protocol(len) van toepassing zijn bij onderwijs op afstand, zoals het media- of veiligheidsprotocol. De ouders kunnen worden aangesproken op de naleving hiervan door hun kind. De protocollen zijn er om de veiligheid van leraar en leerlingen te waarborgen bij onderwijs op afstand.

○  een tijdspad (bijvoorbeeld: een leraar krijgt ‘s ochtends klachten, vanaf de middag is onderwijs op afstand mogelijk vanwege de benodigde voorbereiding van de les, de school verwacht dat deze situatie zoveel dagen zal aanhouden, et cetera.)

○  de verwachtingen die de school heeft van de ouders, eventuele tips voor ouders en wat te doen als je als ouder problemen ondervindt.

○  de noodopvang voor kinderen van ouders met een cruciaal beroep of voor kinderen van ouders die grote problemen ondervinden bij de thuisbegeleiding.

○  contactmomenten tussen leraar en ouders. Wanneer mogen ouders (beeld)bellen? Is er een vast spreekuur? Wanneer kan de leraar mailtjes beantwoorden? Welke vragen kan de leraar niet beantwoorden en waar kunnen ouders dan wel terecht (directie/bestuur/ict-coördinator)?

●  Denk ook aan het tijdig op de hoogte brengen van externen (zoals remedial teachers).

●  Als school moet je duidelijk voor ogen hebben wie wat op welk moment communiceert, en via welk communicatiekanaal (e-mail, online platform, brief, telefonisch, et cetera). Denk aan:

○  de leraar (alles op klassikaal niveau, lesstofinhoudelijk en richting de individuele leerling)

○  de bouwcoördinator

○  de schoolleiding (eerste communicatie over het in werking treden van een scenario)

○  het bestuur

●  Stem de teksten rond de eerste communicatie goed af in het team en met de MR. Weet dus van te voren welke informatie en (persoons)gegevens je kan en mag delen met ouders en leerlingen.

Tot slot: veerkrachtig leiderschap

Scholen ontwikkelen zich in deze tijd tot wendbare, veerkrachtige organisaties. Als spin in het web speelt de schoolleiding hierin een belangrijke rol. De complexiteit van alle belangen vraagt om zorgvuldig handelen en duidelijke communicatie. Ook vraagt het om alertheid op informatie van de Rijks- en lokale overheid en het voortdurend aanpassen van het schoolbeleid.

Hoe blijf je als schoolleiding afwegingen maken die passen bij de visie en ambitie van de school? Hoe hou je iedereen in beeld en blijft de werkbelasting behapbaar? Hoe hou je zicht op de kwaliteit van het onderwijs en draag je zorg voor de gezondheid van medewerkers en leerlingen?

Enkele tips die daarbij kunnen helpen:

●  Wees voorbereid op bovenstaande (of zelf ontwikkelde) scenario’s. Laat je niet overvallen maar zorg dat je plannen en een beslisboom klaar hebt liggen. Communiceer deze ook met ouders, leerlingen en externen.

●  Zorg dat medewerkers, ouders en leerlingen je goed kunnen vinden. Met andere woorden: wees aanwezig. Dat kan fysiek, online of per telefoon.

●  Maak met het team tijd voor reflectie. Wat is gelukt de afgelopen week? Waar is ondersteuning bij nodig? Laat teamleden leren van elkaar.

●  Blijf duidelijk en consequent communiceren. De meningen en zorgen van ouders over de RIVM-richtlijnen op scholen lopen sterk uiteen. Heldere communicatie helpt de rust te bewaren.

●  Betrek ook leerlingen bij evaluaties en nieuwe plannen. Weet wat hen bezighoudt en anticipeer daarop, indien mogelijk. 

●  Houd oog voor wat is gelukt. En niet in de laatste plaats: zorg goed voor jezelf.

Deel je ervaringen

Tot slot is het belangrijk ook te leren van anderen. De komende tijd zullen wij ons hier ook voor inzetten en goede praktijkvoorbeelden delen. Heb je zelf nog een goede tip of suggestie voor een Plan B-scenario? Of heb je zelf al een scenario uitgewerkt voor jouw school en wil je dit delen met de rest? Laat het ons weten via het loket.

Terug